OPPOsite

Oppositr nr 2

Strategie trickstera w praktyce artysty
i kuratora

Katarzyna Zimna / Liderzy Gry

Artykuł bada filozoficzne i konceptualne tło artystycznych strategii ‘trickstera’ i wskazuje, że pojęcie gry/zabawy jest tu nieodzownym narzędziem badawczym. Kim są współcześni autorzy ‘trików’ na polu sztuki? Wygląda na to, że ta rola nie jest już dziś marginalna. Być w ciągłym ruchu, na zewnątrz, na obrzeżach, pomiędzy dominującymi narracjami – poza zwykłym porządkiem rzeczy w świecie kulturalnym, społecznym, politycznym czy ekonomicznym stało się właściwym miejscem aktywności artystycznej. ‘Obrzeża’ głównego nurtu zdarzeń, poglądów, narracji są traktowane jako punkty wyjścia do formułowania zasadniczych pytań. Paradoksalnie, eksplorowanie ‘szczelin’ w relacjach międzyludzkich i zjawiskach społecznych oznacza przebywanie w centrum współczesnego dyskursu artystycznego i estetycznego. Zygmunt Bauman przedstawia ten stan bycia ‘pomiędzy’ następująco:

O ile pielgrzym był najbardziej trafną metaforą opisującą strategię życia nowoczesnego, zaabsorbowanego onieśmielającym zadaniem budowania tożsamości, proponuję uznać spacerowicza, włóczęgę, turystę i gracza jako metafory ponowoczesnych strategii powodowanych lękiem przed ograniczeniem mobilności i ustabilizowaniem. (Bauman 1996:25-26, tłum. K.Z.)

Trickster dołącza do tej grupy; aczkolwiek w kontekście sztuki proponuję przypisanie mu jednej konkretnej roli – mistrza gry. Atysta/trickster nie jest już bowiem tylko zwykłym graczem czy autorem ‘sztuczek’ – on lub ona prowadzą innych. Allan Kaprow trafnie przewidział ponad 40 lat temu, że artyści staną się ‘nauczycielami zabawy’ – aranżującymi lub prowokującymi sytuację gry.

Metafora artysty jako mistrza gry opisuje pozycję artysty ponowoczesnego jako bazującą na napięciu pomiędzy homo ludens – człowiekiem bawiącym się, niesfornym dzieckiem, beztroskim ‘konikiem polnym’ a postindustrialnym homo faber – przedsiębiorcą, licencjonowanym dostawcą unikalnych przeżyć, skrupulatnym organizatowem ‘wycieczek do prawdziwego życia’. W tej prezentacji szkicuję subiektywną charakterystykę artysty-trickstera jako mistrza gry, moją własną interpretację tej paradoksalnej postaci. Istnieją różne role, które ona pełni (odgrywa) – wykluczające się lub być może dopełniające, a nawet niezbędne by ulokować tę postać w obrębie świata sztuki.

Strukturę tekstu wyznacza zdanie autorstwa Jacquesa Derridy, które można odnieść do współczesnych artystów-tricksterów. Derrida pisze o egipskim bogu Tot – niejednoznacznej postaci – magiku, księgowym, aptekarzu – bogu-posłańcu, bogu absolutnego przejścia pomiędzy przeciwieństwami... Przebiegły, niestały i zamaskowany, intrygant i karta do gry, jak Hermes, nie jest ani królem ani waletem, ale raczej typem dżokera, ‘dzikiej karty’, tej która napędza grę. (Derrida, 1997:93, tłum. K.Z.)



Nota: Artykuł bazuje na mojej pracy doktorskiej (Play in the Theory and Practice of Art, Loughborough University, UK, 2010) oraz artykule Artist the Game Master (Stimulus-Respond, nr 08/2010).