OPPOsite

Opposite nr 3

Polityka wymazywania. Pamięć, etos, reprezentacja oraz tyrania idei i widzialności.

Katarzyna Kotlińska / Ogród macew– zabytkiem ginącej kultury? O cmentarzu żydowskim w Legnicy

Podczas II wojny światowej hitlerowcy stosowali politykę wymazywania pamięci poprzez akty tyranii dokonywane na narodzie żydowskim. Eksterminacja Żydów była próbą ich usunięcia na stałe ze świata gospodarczego i kulturalnego. Ludobójstwo na wyznawcach religii mojżeszowej miało na celu doprowadzić do powstania prawdziwej, jedynej i czystej rasy aryjskiej, zaś proces eliminowania Żydów z aryjskiego „człowieczeństwa”, określali jako Entjudung1. Mord popełniony na milionach obywateli żydowskiego pochodzenia, podpalenie synagog czy dewastacje kirkutów miały być symbolicznym i trwałym pozbyciem się Żydów ze świadomości zbiorowej Niemców i obywateli innych krajów. Hitlerowcy oprócz fizycznej zagłady pozbywali się wspomnień i śladów kulturowego, duchowego i materialnego dobytku Żydów poprzez dewastację sklepów, świątyń i cmentarzy. Zacierali wspomnienia

o żydowskich sąsiadach, a za pomoc udzielaną Żydom grozili wyrokiem śmierci dla całych rodzin. W 1942 roku w Berlinie odbyła się Konferencja w Wannsee, przesądzająca losy milionów Żydów. Na tym spotkaniu w willi przy Großer Wannsee 56/58 zapadła decyzja o ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej. Represje i okrucieństwo nazistów zakończyło się tragedią holokaustu. Nawet druga połowa XX wieku nie przyniosła wyznawcom judaizmu wytchnienia i spokoju. Wydarzenia marcowe z 1968 roku związane z szykanowaniem przez władze polskie ludności żydowskiego pochodzenia, przyczyniły się do wielu przymusowych emigracji Żydów i ich nie żydowskich małżonków do Izraela. Nienawiść i represje nie przejawiały się jednak tylko ze strony nazistów, niechęć do Żydów widoczna jest już od czasów średniowiecza. Ludność żydowską upokarzali i prześladowali władcy i książęta polscy, kościół katolicki, ale także zwykli ludzie. To tragedii doszło w miejscowości Jedwabne, gdzie 40 mieszkańców zamordowało około 340 jedwabieńskich Żydów2.

Wyznawcy religii mojżeszowej na terenach dzisiejszej Polski, osiedlali się od średniowiecza, ze względu na zgromadzone przez siebie majątki cieszyli się specjalnymi przywilejami. Współpraca ekonomiczno – gospodarcza z książętami naznaczona była obu polnymi korzyściami, ale także nie brakowało konfliktów i sporów. Opieką nad ludnością żydowską w Polsce otaczali tacy władcy jak: Mieszko III Stary, Kazimierz Sprawiedliwy, Bolesław Wysoki i Władysław Laskonogi, Bolesław Pobożny. Żydzi zajmowali się handlem, wpływali na rozwój gospodarki, książęta dostrzegali więc plusy w dobrych relacjach z żydowskimi sąsiadami. Niestety nie podobało się to ludności polskiej, która w Żydach widziała silną konkurencję. Rodziło to konflikty z władcami i w efekcie dochodziło do wystąpień antyżydowskich3. W takich sytuacjach książęta musieli wybrać mniejsze zło i ulegali naciskowi tłumu, kończyło się to utratą przywilejów dla Żydów a w najgorszym wypadku zostali oni wypędzani z miast4.

Żydów spotkało także wiele niezrozumiałych represji na Śląsku, między innymi tragiczne wydarzenia, które miały miejsce w 1453 r. we Wrocławiu. Jan Kapistran zwany „biczem na Hebrajczyków” oskarżył Żydów o „profanację Hostii”. Zostało spalonych 41 Żydów a resztę ludności wygnano z miasta5.

Skomplikowana historia „narodu wybranego” spleciona jest często z przestrzenią polskich miast. Nie inaczej jest w Legnicy. Do Legnicy ludność pochodzenia żydowskiego zaczęła również napływać w okresie średniowiecza. Już dokument z 1313 r. wymienia „miasto żydowskie” blisko Legnicy nad Czarną Wodą6. Według Friedricha Wilhelma Schirrmachera pierwsze wzmianki o legnickich Żydach pojawiają się w 1301 roku7, wskazywał on na istnienie dzielnicy żydowskiej w północnym skraju miasta pod zamkiem. Teoria o właśnie takiej lokalizacji bierze się z utożsamienia go z XV – wieczną ul. Żydowską8Judengasse. M. Goliński twierdzi, że „powiązanie z siedzibą panującego władcy czyli

z zamkiem, gwaranta bezpieczeństwa Żydów – pasuje do koncepcji o wczesnej genezie osiedla żydowskiego”9. R. Eysymontt zaznacza, że „marginalne usytuowanie dzielnic żydowskich w sensie topograficznym nie było marginalne w sensie funkcjonalnym. Położenie przy siedzibie książęcej pozwalało sprawnie realizować cele ekonomiczne książętom, z drugiej strony umożliwiając tej grupie ludności realizację prawa do opieki książęcej”10 – „Według literatury dotyczącej miast zachodnioeuropejskich osiedla żydowskie lokowano na brzegu miasta, ale w bezpośredniej łączności z rynkiem”11. 

Dzieje Żydów w Legnicy12 podobnie jak na terenie całej Polski i Śląska były przeplatane ustawami chroniącymi ich prawa, by po jakimś czasie władcy mogli odebrać to co wcześniej im ofiarowali. Na przykład księżna Elżbieta w 1447 roku zniosła prawa sądowe przy ulicy Żydowskiej a 5 sierpnia 1453 roku na rynku w Legnicy spalono na stosie kilkanaście osób żydowskiego pochodzenia. Pozostałych żydowskich mieszkańców miasta oskarżono o herezję i skazano na wypędzenie „na wieczne czasy”, a majątek skonfiskowano. Wszystkie ograniczenia zniósł dopiero edykt emancypacyjny króla Fryderyka Wilhelma II

z 11 marca 1812 roku”13.

Tyrania władzy wymierzona w Żydów szczególnie widoczna była podczas Nocy Kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku, kiedy to fanatyczni bojówkarze z NSDAP z nienawiści do „żydowskiej rasy” zniszczyli większość synagog na Dolnym Śląsku (między innymi w Legnicy, Głogowie, Wałbrzychu, Świdnicy)14. Zachowały się te, które wcześniej zostały sprzedane przez gminy żydowskie i nie pełniły już funkcji kultowych. W Legnicy naziści zniszczyli świątynię przy dzisiejszej ulicy Piekarskiej. Paradoksem jest fakt, że synagogi zostały zdewastowane i podpalone natomiast wiele cmentarzy żydowskich nie uległo wtedy całkowitym dewastacjom. Stało się tak ponieważ podczas wojny cmentarze żydowskie zostały sprzedane gminom miejskim. Gminy zarządzały kirkutami w dowolny sposób, a naziści w cmentarzach dostrzegali mienie żydowskie, które można spieniężyć wykorzystując macewy do ponownej obróbki. Na Dolnym Śląsku po 1945 roku nekropolie po Żydach niemieckich, Żydzi polscy zaczęli wykorzystywać do ponownego pochówku, unikając tym samym likwidacji kirkutów w latach 60. (np. w Legnicy, Wałbrzychu, Dzierżoniowie, Kłodzku, Jaworze, Strzegomiu i we Wrocławiu). Paradoksalnie ostatecznych zniszczeń cmentarzy żydowskich nie dokonali naziści tylko władze polskie i tak stało się na przykład na terenie Ziem Zachodnich i Północnych. Na terenie województwa zielonogórskiego zlikwidowano wówczas 23 cmentarze15. Na Dolnym Śląsku próbowano także likwidować kirkuty (zlikwidowana nekropolia w Ząbkowicach Śląskich), ale władze musiały się liczyć z działającymi tutaj organizacjami żydowskimi, które walczyły o zachowanie tych cmentarzy, odwołując się do Urzędu do Spraw Wyznań16.

Cmentarz żydowski w Legnicy jest, obok kirkutu przy ulicy Ślężnej we Wrocławiu, najlepiej zachowanym pomnikiem sztuki sepulkralnej na Śląsku. Z pożogi historii i holokaustu ocalał, w niezmienionym układzie założenia ogrodowego, duży zespół nagrobków. Nekropolia odgrodzona jest od ruchliwej ulicy żelaznym płotem, tworząc odrębną, zamkniętą w przestrzeni miasta intrygującą estetykę. Charakterystyczny wygląd cmentarzom żydowskim nadaje macewa – typ nagrobka najbardziej rozpowszechniony wśród Żydów aszkenazyjskich. Nośnikiem żydowskiej sztuki sepulkralnej stał się właśnie nagrobek ukształtowany pod wpływem XIX i XX – wiecznej sztuki i kultury środkowoeuropejskiej. Nagrobki na legnickim cmentarzu powstały w czasie od I połowy XIX wieku do lat 30. XX wieku. Zachowało się około 500 pomników nagrobnych, część z nich została zinwentaryzowana przez zespół ekspertów w niepublikowanej Teczce Ewidencyjnej Cmentarza Żydowskiego w Legnicy, opracowanej w 1982 roku17.

Historia cmentarza rozpoczęła się w 1837 roku, kiedy to Raphael Prausnitzer – bankier, radny miejski wykupił grunt przy ulicy Wrocławskiej. Ziemia należała do cmentarza ogólnego miasta, a R. Prausnitzer przekazał teren jako darowiznę żydowskiej gminie. Uroczysta ceremonia poświęcenia terenu nowego cmentarza odbyła się 30 listopada 1838 roku. Pierwsze pogrzeby w tym miejscu odbywały się już cztery lata wcześniej. Otwarcia dokonał doktor Asher Sammter.

Legnicki kirkut ma założenie cmentarno – parkowe, leży w północno – wschodniej części miasta, w odległości 2 km od centrum, na równinie o wysokości 120 m. n.p.m. Granica północna i wschodnia biegnie wzdłuż linii kolejowych Legnica – Rawicz i Legnica – Marciszów. Zachodnią tworzy ul. Cmentarna, południową – ulica Wrocławska. Cmentarz ma w zarysie kształt wieloboku. Powierzchnia cmentarza żydowskiego wynosi 1,02 ha, przy czym część założona przed 1939 r. (dawny Israelitischer Friedhof) ma powierzchnię 0,75 ha, część nowa 0,25 ha18. Stelle znajdujące się przy środkowej alei, miejscu chowania członków kahału (ludzi bogatych i znakomitych), ustawiano są rzędowo po obydwu stronach drogi, frontem do przejścia. Oś główna założenia „domu wieczności”, której wyrazem jest reprezentacyjna aleja główna, prowadzi od wejścia na teren kirkutu, aż do ściany w postaci płotu, zamykającej perspektywę widokową alei głównej na osi południe – północ. W kierunku przeciwnym, perspektywę widokową centralnej ścieżki zamyka także płot z zabudową kamienic po drugiej stronie ruchliwej ulicy Wrocławskiej. Cechy autonomiczne zawiera przestrzeń komunikacyjna przylegająca do budynku cmentarnego od strony wschodniej, będąca rodzajem dziedzińca na osi bramy wejściowej na cmentarz. Zauważamy w tym miejscu monumentalny pomnik pokryty bujną roślinnością. Ten głaz w ustawiony jest tutaj z myślą o upamiętnieniu legnickich Żydów – żołnierzy armii pruskiej poległych na frontach I wojny światowej. Tablice informujące o kommemoratywnej treści zostały od kamienia oderwane i dziś oglądamy po nich puste miejsce. Natomiast symbolikę tego cenotafu rozszerza postawiona tam wtórnie tablica nagrobkowa z reliefem „płaczącego” drzewa, o zwisających gałęziach, nawiązującego do słynnego nagrobka artystki Hedwig Czapski znajdującego się na cmentarzu wrocławskim przy ulicy Ślężnej.

Większość nagrobków to macewy wykonane z piaskowca, nieliczne z granitu. Znaczna część pomników nagrobnych posiada formy architektoniczne. Najstarsze macewy z lat 1835 - 1838 mają nieduże rozmiary i proste formy. Mogiły nowsze, po 1945 roku, posiadają nagrobki lastrykowe o formach podobnych do występujących na cmentarzach katolickich19. P. Piluk podaje, że: „w pejzażu architektonicznym cmentarza dominują macewy z ostatnich dziesięcioleci XIX w. – nagrobki o kształcie wydłużonego prostokąta, z zaznaczoną częścią cokołową i zwieńczone profilowanym gzymsem, wspartym niekiedy na małych konsolach, podkreślającym wykrój zwieńczenia”20. Powołując się na powyższy cytat na legnickim cmentarzu w przeważającej ilości występują tradycyjne macewy – proste kamienne, pionowe płyty nagrobne rozpoznane u Dariusza Rozmusa21 i u Marcina Wodzińskiego22 jako typ I. Typ I jest również najczęstszą formą nagrobka na XIX i XX – wiecznych cmentarzach żydowskich. Macewy przeważnie zamknięte są półkoliście lub trójkątnie. Często występującą formą na legnickim kirkucie są obeliski nawiązujące do sztuki starożytnego Egiptu. Przeważnie wykonane są z czarnego granitu, rzadziej z piaskowca bądź granitu. Jedynym przykładem inspiracji sztuką islamu jest pomnik nagrobny rodziny Jonasów, zdobiony łukiem podkowiastym z wachlarzem i motywem arabeski. Wyodrębnioną grupą, są pomniki nagrobne z akroterionami naszczytowymi. Zwieńczenia najczęściej zdobione są palmetami nałożonymi na dwa jońskie spływy wolutowe. Nagrobki z akroterionami rozbudowane są architektonicznie (zazwyczaj w stylu neorenesansowym) lub w formie tradycyjnej, prostokątnej macewy. Z upływem czasu stele stawały się wyższe, bardziej smukłe, zwieńczone wolutami z palmetami spiętymi ślimacznicami w kształcie odwróconej liry lub z samodzielną palmetą. Zwieńczenia trójkątnych naczółków miały formę akroterionu lub akroterionu palmetowego23. Popularnym antycznym motywem są również kolumny, które początkowo pełniły funkcje konstrukcyjne, z czasem stały się motywem dekoracyjnym a nawet formą pomnika24. Na żydowskich nekropoliach, kolumny nie są przeznaczone tylko do dźwigania konstrukcji, symbolizują poprzez swoją strzelistość wieczne istnienie25. Ten typ dekoracji znany z greckiej steli jest licznie reprezentowany na cmentarzu w Legnicy.

Na początku XX w. forma klasycznej macewy, jako kamiennej steli zamkniętej mniej lub bardziej eksponowanym zwieńczeniem, przestaje być formą dominującą. Wpływ sztuki modernistycznej – nowoczesnej nie ominął także tendencji w sepulkralnej sztuce legnickiego kirkutu. Nowoczesność dąży do symbolicznej i ekspresyjnej formy, akcentując surowość w obróbce kamienia. Rozwija się forma rodzinnego pomnika nagrobnego, w najprostszej stylistyce architektonicznej. Część inskrypcyjna jest rozbudowaną. W latach 1900 – 1939 nadal funkcjonuje dwujęzyczny zapis inskrypcyjny. Nowe realizacje utrzymane są w stylu secesyjnym i art deco.


W trakcie badań udało się odnaleźć sygnatury mistrzów kamieniarskich – wykonawców niektórych nagrobków (przeważnie typu obeliskowego) są to: Wagner, Merkel, Löwe i Börn. Analiza tradycyjnych macew, architektonicznych i modernistycznych nagrobków, wykazuje związek koncepcji plastycznej z możliwościami warsztatów kamieniarskich działających w okresie rozwoju gospodarczego i urbanistycznego Legnicy (lata 1870 – 1900). Kamieniarze wykonywały liczne, elewacje nowych kamienic przy ulicach: Piastowskiej, Złotoryjskiej, Roosevelta, Jaworzyńskiej, Mickiewicza. Budynki cechowały się bogactwem detalu i architektonicznej artykulacji w postaci portali, naczółków okiennych, gzymsów, szczytów, nisz, balustrad wyposażonych w historyczne ornamenty i rzeźbione dekoracje.

Na cmentarzu znajduje się budynek, w którym mieści się bożnica i sala przedpogrzebowa. Nad wejściem umieszczono napis w języku hebrajskim: „Dom zbiórki dla wszystkich żyjących”26. Legnicki kirkut jest więc „ domem wieczności”, wszystkie hebrajskie określenia cmentarza unikają skojarzeń ze słowem „śmierć” i dla podkreślenia myśli o „wiecznym życiu” posługują się znanym w Europie wyrażeniem „dobre miejsce”, uspokajającym strach i niepewność przed nieznanym27. Zespół ekspertów w teczce legnickiego kirkutu w inwentarzu zabytków sepulkralnych, opisuje kaplice cmentarną – „Bożnica zajmuje północną połowę budynku i ma wysokość dwóch pięter. Jest to pomieszczenie o planie prostokąta z półkolistą apsydą po stronie zachodniej. Wysokie trzy okna o pełnych łękach oświetlają wnętrze od północy. Po przeciwnej stronie znajdują się trzy otwory wejściowe ujęte w prostokątne ramy, zwieńczone pasem imitującym krenelaż. Ściany rozczłonkowano pilastrami. Pod drewnianym stropem belkowym biegnie fryz arkadkowy”28. Jedno z pomieszczeń przeznaczono na salę przedpogrzebową. Jest to prostokątne pomieszczenie, bez dekoracji architektonicznej.

Ważną cechą żydowskich cmentarzy na Śląsku od drugiej połowy XIX do początków XX w. jest pismo na nagrobku – inskrypcja w języku niemieckim, połączona z tekstem hebrajskim, a często wyłącznie niemieckojęzyczna. Ta cecha jest świadectwem historycznych uwarunkowań, w jakich przyszło żyć żydowskiej społeczności. Asymilacja niemieckich Żydów przejawia się w zwrocie ku judaizmowi reformowanemu. Wyrazem tych światopoglądowych zmian są napisy na macewach, także w Legnicy, gdzie inskrypcje tylko w języku hebrajskim są w wyraźnej mniejszości. W powojennej części cmentarza pojawiają się pojedyncze komunikaty epitafijne w języku rosyjskim i liczne w języku polskim. Jednak inskrypcje nie są jedynym dowodem na asymilację XIX wiecznych Żydów z niemieckim społeczeństwem. Na legnickim kirkucie nie ma tradycyjnego podziału na groby czy kwatery damskie, męskie i dziecięce. W jednym grobowcu pochowane są często całe rodziny. Ważną zmianą jest także ikonografia macew. Oprócz tradycyjnych judaistycznych symboli, widocznych na legnickich pomnikach nagrobnych, takich jak: palma, bluszcz, świeczniki czy Gwiazda Dawida, zauważamy ikonografię uniwersalną, chrześcijańską – europejską. Do charakterystyki żydowskich cmentarzy zalicza się inskrypcje i symbole. Na najstarszych macewach nie występowały ozdoby. Brak ornamentu czy płaskorzeźby na macewach nie przeszkadzał kamieniarzowi w ukazaniu swego kunsztu. Ważne było to jak twórca potrafi wykorzystać technikę wypukłą przy kwadratowej literze hebrajskiej. Pierwsze inskrypcje informowały tylko o imieniu, nazwisku i dacie zmarłej osoby. Na legnickim kirkucie mamy liczne przykłady prostych, oszczędnych w wyrazie macew. Rozwiązaniom plastycznym towarzyszy specyficzna poetyka wyobrażeń symbolicznych. Głównymi jej cechami jest mnogość znaków i wyobrażeń integralnie należących do judaistycznej tradycji funeralnej, gdzie kamień nagrobka jest znakiem „bramy przejścia” do życia wiecznego. Zmarli wracają do Boga, dlatego Żydzi nazywają cmentarz „domem życia” lub „dobrym miejscem”. Oryginalny świat wyobrażeń w znacznej mierze odnosi się do sfery pośmiertnej egzystencji duszy, oczekującej na zmartwychwstanie. Na temat zmartwychwstania odnajdujemy tylko jedną wypowiedź: „Wielu zaś, co posnęli w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do wiecznego życia, drudzy ku hańbie, ku wiecznej odrazie”. (Dan 12, 2). Tradycyjne symbole są na legnickim cmentarzu rzadsze, zastępują je formy zdobnicze, głównie architektoniczne i roślinne, czerpane z repertuaru sztuki europejskiej. Niemieccy Żydzi nie dekorowali nagrobków swych zmarłych tak obficie jak Żydzi wschodnioeuropejscy. Zwykle w zwieńczeniu nagrobka umieszczają jeden symbol, nie zawsze związany z tradycją29. Znaki nagrobne odnosiły się najczęściej do treści Starego Testamentu i Talmudu. Symbole nie mogły być tworzone dowolnie i istnieć bez akceptacji środowiska, które je wykorzystuje30. Przedstawione tutaj motywy ikonograficzne z legnickiego kirkutu stanowią zaledwie wycinek bogactwa żydowskiej sztuki sepulkralnej Europy Środkowej i Wschodniej.


ŚWIAT ROŚLIN

D. Rozmus w swej książce szczegółowo opisuje rośliny i ich symbolikę na żydowskich pomnikach nagrobnych. Komentuje przekonania ludzi wierzących w moc roślin: „Tym, co najbardziej pociąga religijną wyobraźnię człowieka, jest niespożyta siła wiecznego odradzania się w świecie roślin”31. Niegdyś nawet w polskiej kulturze ludowej istniał surowy zakaz zrywania jakichkolwiek roślin z grobu. Wierzono, że kryje się w nich dusza zmarłego, która często też przechodzi w rosnące nieopodal drzewo32.

Rośliny przedstawione na pomnikach nagrobnych z kirkutu w Legnicy: drzewo, najczęściej złamane – symbolizuje tragiczną śmierć; pień drzewa; palma – jest symbolem Judy, obfitości i narodowego odkupienia; wieniec – roślinny splot na nagrobkach symbolizujący „wieniec życia” jest ilustracją sentencji hebrajskiej: „Niech jego/ jej dusza będzie związana w wieniec życia”. Aforyzm ten wyraża wiarę w zmartwychwstanie i obrazująca potęgę wieczności; bordiury – w zdobnictwie bordiur dominuje przedstawienie: liści bluszczu, dębu; gałązek: palmowych, różanych i makowych.

Ważnym symbolem na macewach są dłonie - ”Wznoście dłonie/Swe ręce i błogosławcie” mówi Psalm (134, 2). Na grobach kapłanów – cohenów przedstawiane są dłonie wznoszone, w geście błogosławieństwa. Dłonie stykają się ze sobą kciukami i palcami wskazującymi. Drugi układ to palec wskazujący łączy się ze wskazującym a mały palec z serdecznym. Tam, gdzie wpływ na człowieka miała Kabała porównywano dziesięć palców do dziesięciu Sefirot – boskich emanacji, z których wyłania się nasz materialny świat33. W ten sposób nagrobek symbolizuje pochowanego potomka arcykapłana Arona34. Gest ten nawiązuje do powinności kapłańskich wyrażonych w Księdze Liczb (6, 22 – 26).

Następny istotny motyw ikonograficzny to korona – symbolizuje Torę – Prawo zawarte w Pięcioksięgu Mojżesza, święty zwój z pismem, czyli uczoność i pobożność. Cytat z Talmudu mówi, że: „Są trzy korony: korona Tory, korona kapłaństwa i korona królestwa, ale korona dobrego imienia jest ponad nimi” ( Przypowieści Ojców 4: 17). Korona może też symbolizować, wierność małżeńską lub głowę rodziny35.

Symbol pobożności to dzban i misa – przedmioty te są atrybutami lewity – pomocnika i opiekuna świątyni, który obmywa ręce kapłana przed błogosławieństwem36. Lewici według prawa zostali wybrani przez Boga do sprawowania opieki nad Przybytkiem a potem nad świątynią w Jerozolimie. Byli także wzywani do czytania Tory37.

Trójramienne i pięcioramienne świeczniki określają groby kobiet. Zapalanie i błogosławienie świec szabatowych jest najważniejszą powinnością religijną kobiety żydowskiej.

Gasnącą pochodnia jest symbolem śmierci, która gasi światło życia i ma szersze zastosowanie w ikonografii funeralnej, nie tylko żydowskich cmentarzy. „Siedem pochodni lamp ognistych, wspomnianych w Apokalipsie św. Jana, uznaje się za symbol Ducha Świętego (Ap 4, 5). Pochodnia jest atrybutem męczenników, którzy zginęli w ogniu (św. Teodor, św. Eutropia i in.) […]38”; Gwiazda Dawida to znak państwa Izrael i jest znakiem żydowskiej narodowości.

Uskrzydlona klepsydra – symbol o wymowie wanitatywnej, w którym przenikają się religijne i estetyczne związki judeo – chrześcijańskie. Znak upływającego czasu.

Oko opatrzności – Piotr Piluk w jednym z artykułów analizuje symbolikę Oka Opatrzności uważając że trójkąt z promieniującym okiem został zaczerpnięty przez niemieckich Żydów z protestantyzmu. W kontekście żydowskim symbolizuje „mądrość, jasność umysłu, religijność. Oko jako cudowne dzieło Boga jest przewodnikiem człowieka”39.

Na legnickich macewach i pomnikach nagrobnych częste są dekoracje ornamentalne o antycznym rodowodzie, pod postacią: palmety, akantu, meandru, wolut. Ornamenty obrazują idee klasycznego piękna, nie są tylko dekoracyjną lecz także symbolicznym komunikatem ze świata religii, mitologicznych kultów przyrody, cykliczności i przemian w świecie.

Legnickie środowisko żydowskie i jego dzieje doprowadziły do powstania przy ulicy Wrocławskiej „ogrodu macew”. Wyodrębnienie i określenie cech fenomenu legnickiego cmentarza żydowskiego na tle historycznych uwarunkowań okazało się zadaniem inwentaryzatorsko – dokumentacyjnym. Historia ludzi, zamknięta w przestrzeni „domu wieczności”, została opisana językiem żydowskiej sztuki sepulkralnej i wyrażona formą macewy, obelisku, steli i pomników architektonicznych. Hebrajskie inskrypcje zawarte w zachowanych nagrobkach, wyrażają życzenie, aby życie człowieka na ziemi miało swoją kontynuację po śmierci, po przekroczeniu portalu „bramy przejścia”. W trakcie pisania pracy ze smutkiem skonstatowano następującą destrukcję poszczególnych macew i nagrobków. Monika Krajewska w jednym ze swoich artykułów40 powołując się na traktat Sanhedrin 96 zauważa, że „Grobowce judejskie są od pałaców królewskich wspanialsze – mówi Talmud. Te porównania brzmią jak ironia, dla kogoś komu znany jest widok polskich kirkutów. Cmentarze podobnie jak ten legnicki przypominają dżunglę splątanych drzew a macewy często są w bardzo złym stanie zachowania. Niszczeje cały legnicki cmentarz – „ogród macew”, ocalałe świadectwo żydowskiej kultury. Postulatem niniejszej pracy jest konieczność ochrony kirkutu poprzez renowację macew, odrestaurowanie wnętrza domu przedpogrzebowego i dbanie o czystość na terenie nekropolii. Cmentarz zazwyczaj świeci pustkami, prawdopodobnie budzi zaciekawienie, ale i lęk przechodniów przed zetknięciem się z kulturowo obcym miejscem. Macewy przemawiają do Polaków niezrozumiałym językiem wyrażonym za pośrednictwem judaistycznej ikonografii. Odczytywanie nagrobnej symboliki to próba oswojenia się i zapoznania z bogactwem żydowskiej tradycji. Według religii judaistycznej każdy nagrobek i cały cmentarz jest nienaruszalny tak długo, jak znana jest jego lokalizacja. Miejsce spoczynku otoczone jest szczególnym szacunkiem.

Człowiek istnieje tak długo, dopóki pamięć o nim istnieje w życiu jego najbliższych

i sąsiadów. Namacalnym śladem po zmarłych oprócz ich dokonań za życia są także nagrobki – macewy symbolizujące trwanie człowieka w przestrzeni „domu wieczności”. Kamienne stelle upamiętniają wybitne osobistości z życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego. Podziwiając i analizując małe formy architektoniczne żydowskiej sztuki sepulkralnej wskrzeszamy pamięć o zmarłych. Macewy stają się cenną lekcją historii dla przyszłych pokoleń, leczą od zapomnienia. Historia legnickiego kirkutu, jak i judaistycznej religii, widoczna jest w sztuce symbolicznego kamienia, który stał się opowieścią o niemieckich Żydach żyjących w dawnym Liegnitz41.


Za cenne wskazówki merytoryczne oraz uwagi dotyczące mojej pracy, chciałam serdecznie podziękować pani Tamarze Włodarczyk z Instytutu Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego.

1 Orłowski H., w recenzji na łamach „ Przeglądu Zachodniego”, nr 4/ 1992, s. 218.

2 Szereg kontrowersji wywołała książka Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi w której porusza kwestię odpowiedzialności Polaków za morderstwo dokonane na żydowskich sąsiadach. Gross J. T., Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Sejny 2000.

3 O złożonych relacjach władców polskich z Żydami pisze w swojej książce Żbikowski A., Żydzi, Wrocław 1997.

4 Jedna z hipotez mówi o tym, że przybycie Żydów na Śląsk wiąże się z antyżydowskimi pogromami. Wydarzenia te miały miejsce w miastach Europy Zachodniej w czasie pierwszej krucjaty (1096 r.). Mordy dokonane na Żydach miały jednak głębsze podłoże niż tylko fanatyzm religijny. Zabijając Żydów chrześcijanie chcieli się pozbyć zaciągniętych u Żydów długów. Kronikarz Kosmas pisze, że pogromy miały też miejsce w czeskiej Pradze, skąd Żydzi w 1097/ 98 roku uciekali do Polski i na Węgry. Por. Witkowski S., Osadnictwo żydowskie na Śląsku do końca XVI wieku, Sosnowiec 2006, s. 1 – 3; Por. Haumann H., Historia Żydów w Europie Środkowej i Wschodniej, Warszawa 2000, s. 19; Por. Kosmasa Kronika Czechów, Warszawa 1968, s. 316 – 320.

5 Goliński M., Wrocławskie spisy zastawów, długów i mienia żydowskiego z 1453 roku, Wrocław 2006,s. 103 – 107.

6 Eysymontt R., Rozwój przestrzenny i architektura [w]: Legnica. Zarys monografii miasta, pod red.

S. Dąbrowskiego. Wrocław – Legnica 1998, s. 91.

7 Schirrmacher F.W., Urkundenbuch der Stadt Liegnitz und ihres Weichbildes bis zum Jahre 1455, Liegnitz 1866, nr 21.

8 Por.: Piechotkowie M. i K., Skupiska żydowskie w strukturze przestrzennej miast dawnej Rzeczypospolitej [w:] Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu, t. 1, Toruń 1966, s. 175 – 195.

9 Goliński M., Żydzi w średniowiecznej Legnicy – problem lokalizacji w przestrzeni miejskiej [w:] „Szkice Legnickie”, t. 28 (2008), s. 6.

10 Eysymontt R., Kod genetyczny miasta. Średniowieczne miasta lokacyjne dolnego śląska na tle urbanistyki europejskiej, Wrocław 2009, s. 102.

11 Ibidem, s. 102.

12 Cennymi informacji na temat Żydów w średniowiecznej Legnicy są niemieckojęzyczne źródła: Sammter A., Chronik der Stadt Liegnitz, Liegnitz (1861 – 1862); Schirrmacher F. H., Urkunden – Buch der Stadt Liegnitz und ihres Weichbildes bis zum Jahre 1455, Liegnitz 1866, nr 138; Zum Winkel A., Die Stadt Liegnitz im Mittelalter [w:] „Mitteilungen des Geschichts und Altertums Vereins für die Stadt und Fürstentum Liegnitz“, t. 2, Liegnitz 1906 – 1908.

13 Por. Eysymontt R., Kod genetyczny miasta..., s. 99; Por. Piluk P., Dzieje Żydów w Legnicy [1] [w:] „Konkrety”, nr 48 (1998), s. 14.

14 Wydarzenia z Nocy Kryształowej stanowiły kulminacyjne wydarzenie w kilkuletnich prześladowaniach niemieckich Żydów zmierzających do ich całkowitego wyeliminowania z życia społeczno – politycznego i gospodarczego III Rzeszy. Raul Hilberg pisał, że „rozdzielania Żydów i nie – Żydów Niemców” po przejęciu władzy przez Hitlera w 1933 r. było – „Vernichtungsprozess” czyli procesem unicestwiania realizowanego w dwóch etapach: w latach 1933 – 1940 oraz 1941 – 194. Pierwszy etap to emigracja Żydów, w drugim społeczność żydowską unicestwiano fizycznie. Por. Jonca K., Noc Kryształowa i casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1998, s. 10 – 11; Por. Ryszka F., Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa III Rzeszy, Warszawa, Wrocław, Kraków, Gdańsk, Łódź 1985, s. 452.

15 Archiwum Akt Nowych, zespół: Ministerstwo Gospodarki Komunalnej, „Cmentarnictwo”, sygn. 670/7, s. 1–111.

16 Więcej na temat likwidacji, dewastacji i sprzedaży kirkutów pisze Połomski F. [w:] Zawłaszczenie i sprzedaż cmentarzy żydowskich w latach II wojny światowej na Śląsku. Ze studiów nad prawem własności w III Rzeszy „Studia nad faszyzmem i zbrodniami hitlerowskimi”, t. 11, oraz Urban K., Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944-1966.

17 Teczka Ewidencyjna Cmentarza Żydowskiego w Legnicy jest dziełem zespołu specjalistów: Eugeniusza Czerniawskiego, Tadeusza Kozaczewskiego, Hanny Kozaczewskiej – Golasz i Małgorzaty Kubik. Została zrecenzowana przez Tadeusza Rutkowskiego, Warszawa 1982.

18 Por. Ibidem, s. 9.

19 Por. Ibidem, s. 12 – 13.

20 Piluk P., Dom wieczności Dom wieczności. Cmentarz żydowski w Legnicy w fotografii Piotra Piluka, Legnica 1999, s. 3.

21 Rozmus D., De Judeorum arte sepulcrali. Motywy artystyczne w żydowskiej sztuce sepulkralnej w ostatnich dwustu latach na przykładzie cmentarzy w Będzinie, Czeladzi, Pilicy, Żarnowcu i Sławkowie, Kraków 2005.

22 Wodziński M., Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII- XVIII wieku, Wrocław 1996.

23 Papuci – Władyka E., Sztuka Starożytnej Grecji, Warszawa – Kraków 2001, s. 148.

24 Por. Knothe J., Sztuka budowania, Warszawa 1968, s. 81.


25 Por. Meyer P., Historia sztuki europejskiej, Warszawa 1973, t. 1, s. 37.

26 Firszt S., Cmentarzyska i cmentarze legnickie [w:] „Szkice Legnickie”, t. 20 (1999), s. 63 – 64.

27 Por. Łagiewski M., Macewy mówią, Wrocław 1991.

28 Teczka Ewidencyjna Cmentarza Żydowskiego w Legnicy, s. 17.

29 Piluk P., Kamienne symbole [w;] „Konkrety”, nr 22 (1999), s. 17.

30 Por. Tilich, Znaczenie i usprawiedliwienie symboli religijnych [w:] „Polska Sztuka Ludowa” nr 3 (1988), s. 160.

31 Rozmus D., op. cit., s. 160.

32 Por. Spiss A., Wiejskie cmentarze w Polsce [w:] Śmierć – przestrzeń – czas – tożsamość w Europie Środkowej około 1900, red. Grodziska K., Purchla J., Kraków 2002, s. 219.

33 Por. Hesehel A. J., Mitologia Żydów [w:] Judaizm, pod red. M. Dziwisz, Kraków 1989, s. 148.

34 Walerjański D., Zatarty ślad – historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach, [w:] Żydzi gliwiccy, materiały z konferencji, Gliwice 2006, s. 147.

35 Por. Krajewska M., Cmentarze żydowskie- mowa kamieni, „Znak”, nr 2 – 3 (1983) i nr 339 – 340 (1983), s. 401.

36 Por. Krajewska M., Kamieńska A., Czas kamieni, Warszawa 1982, s. 23; Por., Łagiewski M., op. cit., s. 13.

37 Por. Borzymińska Z., [hasło] Lewici [w:] Polski słownik judaistyczny. Dzieje – kultura – religia – ludzie, oprac. Borzymińska Z., Żebrowski R., t. 2, Warszawa 2003, s. 37.

38 Biedermann H., hasło: Pochodnia [w:] Leksykon Symboli, Warszawa 2005, s. 292.

39 Piluk P., Kamienne symbole…, s. 17.

40 Dom wieczności. Cmentarz żydowski w Legnicy w fotografii Piotra Piluka, Legnica 1999, s. 2 – 3.

41 Macewa oprócz funkcji kommemoratywnej może być sama w sobie przykładem sztuki sepulkralnej. Pomniki na żydowskim cmentarzu oprócz znaczenia religijnego są również (na przykład dla kamieniarza) formą dostarczającą powierzchni dla płaskorzeźby, kolorystyki i innych zabiegów artystycznych.

il. 1. Pomnik nagrobny rodziny Wiener, Henriette Heineman z domu Wiener (1847 - 1883) i Pauline Wiener z domu Danziger (1812 - 1883)
(architektoniczny)

il. 2. Pomnik nagrobny gotycki (niezidentyfikowany, inskrypcja hebrajska)

il. 3. Pomnik nagrobny neogotycki (niezidentyfikowany, inskrypcja hebrajska)
M. Wodziński - typ I
D. Rozmus - typ I
(wariant E)

il. 4. Pomnik nagrobny Salomon Doctor (1838 - 1908) i Selma Doctor (1843 - 1933)
M. Wodziński - typ III
(secesyjna)

il. 5. Pomnik nagrobny rodziny Fronzig; Gerhard Breit- Fronzig i Marga Breit - Fronzig; Lotte Breit z domu Fronzig; Max Fronzig i Emma Fronzig
(architektoniczne, art deco)

il. 6. Pomnik nagrobny rodziny Krimmer (architektoniczny)

il. 7. Pomnik nagrobny Helene Laskowicz, z domu Asch (1856 - 1926) (art. deco)

il. 8. Pomnik nagrobny rodziny Haurwitz (lata 30. XX w.) Moritz Caspary (data życia i śmierci słabo czytelna) i Minna Haurwitz z domu Levy (1848 - 1930)
(architektoniczny)
(inskrypcja w języku niemieckim)

il. 9. Pomnik nagrobny uskrzydlona klepsydra (inskrypcja w języku hebrajskim, u dołu nagrobka zniszczona, źle widoczna inskrypcja w języku niemieckim)
D. Rozmus - typ I
(wariant C)

il. 10. Główna aleja, rzędowy sposób ustawiania macew